Монголын бөө мөргөлийн үүсэл, түүхэн хөгжил Бөө мөргөл хэзээнээс үүссэн бэ?

Монголын бөө мөргөл нь Монгол болон Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний уламжлалт шүтлэг, зан үйл, байгаль дэлхийтэйгээ харилцах үзэл санаатай нягт холбоотой соёлын өв юм. Түүний үндэс нь хүн байгальтайгаа шууд харилцан амьдарч, тэнгэр, газар дэлхий, уул ус, өвөг дээдсийн талаар тодорхой ойлголт, итгэл үнэмшил бүрэлдүүлж байсан эртний нийгмийн амьдралтай холбогдоно.

Гэхдээ бөө мөргөл яг хэдэн онд, хэдэн мянган жилийн өмнө үүссэнийг тогтоосон нэг мөр түүхэн баримт байдаггүй. Судлаачид бөө мөргөлийн зарим зан үйл, үзэл санаа эртний нийгмээс улбаатай байж болохыг авч үздэг боловч өнөөгийн Монголын бөө мөргөлийг тэр үеэс хойш өөрчлөгдөөгүй, нэгэн ижил хэлбэрээр оршин ирсэн гэж үзэх нь өрөөсгөл юм. (!)

Бөө мөргөлийн түүхийг ойлгохын тулд эртний хүмүүсийн байгальтай харилцах үзэл, Хүннү болон эртний нүүдэлчдийн шүтлэг, Түрэгийн үеийн Тэнгэрийн үзэл, Их Монгол Улсын үеийн түүхэн сурвалж, улмаар орчин үе хүртэлх өөрчлөлтийг хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.


Бөө мөргөлийн эртний үндэс
 Эртний хүмүүс байгаль орчноосоо шууд хамааралтай амьдарч байв. Ан агнах, мал маллах, улирлын өөрчлөлтийг ажиглах, ус бэлчээрээ сонгох зэрэг нь амьд үлдэхэд чухал үүрэгтэй байсан. Байгалийн үзэгдэл, аянга цахилгаан, ган зуд, өвчин зовлон, үхэл хагацал зэрэгт учир шалтгаан хайх явцад хүн төрөлхтөн янз бүрийн шүтлэг, зан үйл, ертөнцийг үзэх үзлийг бүрдүүлжээ.

Эдгээр эртний шүтлэгийн зарим хэлбэрт амьтай бүхнийг сүнслэг шинжтэй гэж үзэх, байгаль дэлхийтэй харилцах, өвөг дээдсээ хүндэтгэх, онцгой зан үйлээр дамжуулан үл үзэгдэх ертөнцтэй харилцаж болно гэж итгэх ойлголтууд багтдаг байв.

Гэвч эдгээр үзэл санаа бүх ард түмэнд ижил хэлбэрээр хөгжөөгүй. Бөө мөргөл хэмээн нэрлэдэг уламжлалууд ч газар нутаг, хэл соёл, түүхэн нөхцөлөөсөө шалтгаалан ялгаатай байдаг. Тиймээс бөө мөргөлийг дэлхий даяар нэгэн газраас үүсээд бусад оронд тархсан нэг төрлийн шашин гэж шууд үзэх үндэслэл хангалтгүй. Монголын бөө мөргөл ба байгаль дэлхийгээ дээдлэх үзэл
Монголын уламжлалт шүтлэгт тэнгэр, газар дэлхий, уул ус, гол мөрөн, гал голомт, өвөг дээдсээ хүндэтгэх ойлголтууд чухал байр суурь эзэлдэг.

Нүүдэлчин амьдралын хэв маяг нь байгальтай зохицон амьдрах шаардлагыг бий болгожээ. Мал сүргээ өсгөх, бэлчээрээ хамгаалах, усны эх үүсвэрээ ашиглах, цаг агаарын өөрчлөлтийг урьдчилан ажиглах зэрэг нь байгалийн мөчлөгийг ойлгох мэдлэг шаарддаг байв.

Уламжлалт шүтлэг, зан үйлийн хүрээнд:

Тэнгэрийг дээдлэх — тэнгэрийг ертөнцийн дээд хүч, оршихуйн чухал бэлгэдэл хэмээн үзэх.

Газар дэлхий, уул усаа хүндэтгэх — тодорхой уул, гол, нуур, газрын эзэн савдагтай холбоотой уламжлалт ойлголт.

Өвөг дээдсээ хүндэтгэх — удам угсаа, гэр бүлийн уламжлал, өмнөх үеийн сургаалтай холбоотой шүтлэг.

Гал голомтоо эрхэмлэх — гэр бүл, амьдралын үргэлжлэл, айл өрхийн бэлгэдэл болсон галтай холбоотой ёс заншил.

Эдгээр ойлголт нь Монголын уламжлалт соёлд өргөн хүрээнд илэрдэг боловч бүх нутаг, бүх угсаатны зан үйл яг адил байдаггүй. Хүннү болон эртний нүүдэлчдийн үе
Монголын бөө мөргөлийн түүхийг судлахад Хүннү болон Төв Азийн эртний нүүдэлчин улсуудын шүтлэгийг авч үзэх нь чухал.

Хүннү нарын тухай Хятадын эртний сурвалжуудад тэнгэр, байгаль, төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой зан үйл, шүтлэгийн тухай мэдээлэл бий. Гэвч эдгээр мэдээлэл нь тухайн үеийн хүмүүсийн бүх шашин шүтлэг, зан үйлийг бүрэн тайлбарлахгүй.

Тэнгэрийг дээдлэх үзэл нь Төв Азийн нүүдэлчин ард түмний түүхэнд чухал байр суурь эзэлж байсан бөгөөд хожмын Түрэг, Монголын улс төр, соёлын уламжлалтай холбогдон судлагддаг. Гэхдээ тэнгэр шүтлэг болон бөө мөргөл нь хоорондоо холбоотой талтай ч яг ижил ойлголт биш юм. (!)

Энэ үеийн тухайд өнөөгийн Монголын бөө мөргөлийн бүх зан үйл Хүннүгийн үед яг одоогийн хэлбэрээр байсан гэж батлах боломжгүй. Харин эртний нүүдэлчдийн шүтлэг, байгальтай харилцах үзэл нь Монголын уламжлалт шашин, соёлын түүхийг ойлгоход чухал судлагдахуун болдог.


Тэнгэр шүтлэг ба Монголын уламжлалт ертөнцийг үзэх үзэл
 Монголын түүх, соёлын хүрээнд Мөнх хөх тэнгэр хэмээх ойлголт онцгой байр суурьтай.

Тэнгэрийг дээдлэх үзэл нь зөвхөн байгалийн үзэгдлийг шүтэхээс гадна төрийн эрх мэдэл, хувь заяа, ёс суртахуун, хүний амьдралын утга учиртай холбогдож ирсэн. Тэнгэрийн ивээл, тэнгэрийн зарлиг гэх ойлголтууд нь эртний болон дундад зууны Монголын улс төр, түүхэн сэтгэлгээнд чухал үүрэгтэй байв.

Энд нэг зүйлийг ялгаж ойлгох хэрэгтэй. Тэнгэр шүтлэгийг зөвхөн бөө нарын зан үйлээр хязгаарлаж болохгүй. Энэ нь өргөн хүрээний шашин, соёл, улс төрийн үзэл санаатай холбогддог. Харин бөө нар нь тухайн нийгмийн тодорхой уламжлалын хүрээнд зан үйл гүйцэтгэх, сүнслэг ертөнцтэй зуучлан харилцах үүрэгтэй хүмүүс байжээ. Их Монгол Улсын үеийн бөө мөргөл 
XII–XIII зууны үед Монголын нүүдэлчин аймгуудын дунд тэнгэр шүтлэг болон бөө нарын гүйцэтгэх үүрэг түүхэн сурвалжид тэмдэглэгдсэн байдаг.

1206 онд Их Монгол Улс байгуулагдах үед Монголчуудын шашин шүтлэг, улс төрийн уламжлал нь олон бүрэлдэхүүнтэй байв. Тэнгэрийн ивээл, төрийн эрх мэдлийн хууль ёсны байдал, өвөг дээдсийн уламжлал, уул усны шүтлэг зэрэг ойлголтууд тухайн үеийн ертөнцийг үзэх үзэлтэй холбогдож байжээ.

“Монголын нууц товчоо” зэрэг түүхэн эх сурвалжид Тэмүжин, Чингис хааны амьдралтай холбогдох уул ус, тэнгэр, залбирал, андгай тангараг, хувь заяаны талаарх ойлголтууд гардаг. Эдгээрийг тухайн үеийн Монголчуудын шүтлэг, улс төрийн сэтгэлгээг судлахад ашигладаг. Гэхдээ нэг сурвалжид дурдсан үйл явдлаас тухайн үеийн бүх Монголчууд ижил зан үйлтэй байсан гэж дүгнэж болохгүй. (!)

Энэ үеийн бөө нар нь зарим нөхцөлд зөвлөгөө өгөх, зан үйл гүйцэтгэх, ирээдүйн үйл явдлын талаар тайлбарлах, төрийн эрх мэдэлтэй холбоотой ёслолд оролцох зэрэг үүрэгтэй байж болно. Гэвч тэдний байр суурь, нөлөө нь цаг үе, аймаг, улс төрийн нөхцөлөөс хамааран өөр өөр байжээ. 

Бөө нарын уламжлалт үүрэг, зан үйл

Монголын бөө мөргөлийн зан үйл нь нэгэн хэвийн, бүх газар ижил дүрэмтэй тогтолцоо биш. Түүхэн болон угсаатны зүйн судалгаанд Монгол, Буриад, Дагуур болон бусад хойд, төв Азийн ард түмний уламжлалуудыг тус тусад нь авч үздэг. (!)

Уламжлалт бөө мөргөлийн хүрээнд дараах зан үйл, ойлголтууд түгээмэл судлагддаг.

Онгод, сүнсний тухай ойлголт. Зарим уламжлалд бөө нь онгод, сүнслэг хүчтэй харилцах чадвартай гэж үздэг. Энэ ойлголтын агуулга, тайлбар нь тухайн бөө мөргөлийн уламжлал, нутгийн заншлаас шалтгаалан өөр байна.

Хэнгэрэг болон зан үйлийн хэрэгсэл. Зарим бөө мөргөлийн уламжлалд хэнгэрэг, хувцас хэрэглэл, дуу аялгуу, хөдөлгөөн зэрэг нь зан үйлийн чухал хэсэг болдог. Гэхдээ бүх уламжлал хэнгэрэг хэрэглэдэггүй бөгөөд түүний хэлбэр, утга бэлгэдэл харилцан адилгүй.

Уул овоо, газар усны тахилга. Монголын уламжлалт соёлд уул овоог тахих, газар усны онцгой газрыг хүндэтгэх ёс бий. Эдгээр зан үйл нь байгаль дэлхий, нутгийн онцлог, хамтын дурсамж, уламжлалт шүтлэгтэй холбогддог.

Удам угсаа, өвөг дээдсийн шүтлэг. Зарим уламжлалд өвөг дээдсээ хүндэтгэх, удам угсааны түүхийг хадгалах, өмнөх үеийн сургаал, ёсыг үргэлжлүүлэх нь чухал байр суурь эзэлдэг.

Эдгээрийг зөвхөн зан үйлийн хэлбэрээр бус, тухайн нийгмийн түүх, үнэт зүйл, хүмүүсийн хоорондын харилцаатай холбон судлах нь зүйтэй.

Буддын шашин дэлгэрсэн үе ба бөө мөргөлийн өөрчлөлт

Монголын шашин, соёлын түүхэнд Буддын шашин дэлгэрсэн нь томоохон өөрчлөлт авчирсан.

Буддын шашин Монголын нутагт янз бүрийн үе шаттайгаар нэвтэрч, ялангуяа Юань улсын үед төрийн түвшинд хүчтэй дэмжлэг авч, улмаар хожмын үед дахин дэлгэрсэн. XVII зуунаас эхлэн Монголын шашин, нийгмийн амьдралд Төвөдийн Буддизмын нөлөө эрс нэмэгдсэн.

Энэ явцад бөө мөргөлийн уламжлал болон Буддын шашны хооронд харилцан нөлөөлөл, өрсөлдөөн, зарим тохиолдолд зан үйл, бэлгэдлийн холилдол үүссэн. Тэдгээрийн харилцаа цаг хугацаа, газар нутаг, улс төрийн бодлогоос хамааран өөр өөр байв. (!)

Иймээс Монголын бөө мөргөлийг түүхийн турш бусад шашнаас бүрэн тусгаар, огт өөрчлөгдөөгүй хэвээр байсан гэж үзэх нь бодит түүхийн нарийн төвөгтэй байдлыг орхигдуулна.

“Бөө мөргөл” гэсэн нэр томьёоны түүх

Бөө мөргөлийн тухай ярихдаа зан үйл, шүтлэгийн эртний түүх болон өнөөдөр хэрэглэж буй нэр томьёоны түүхийг ялгах нь чухал.

Монголын Үндэсний Их Сургуулийн антропологич Д. Бум-Очирын судалгаанд Монгол хэлний бөө буюу бөө мөргөл гэсэн нэр томьёо, түүний шашин гэсэн ойлголт болж төлөвшсөн үйл явцыг авч үзжээ.

Түүний судалгаагаар бөө буюу бөөтэй холбоотой нэршил XIII зууны үеийн эх сурвалжуудад тэмдэглэгддэг бол “бөө мөргөл”, “хар шашин”, “бөөгийн шашин” гэх өнөөгийн өргөн хэрэглээний ойлголтууд түүхийн хожуу үед, ялангуяа XIX–XX зуунд аажмаар төлөвшсөн байна. (!)

Энэ нь бөө мөргөлийн уламжлал XIX зуунд л бий болсон гэсэн үг биш. Харин эртнээс оршин ирсэн олон төрлийн зан үйл, шүтлэгийг нэгтгэн тодорхой нэр томьёо, шашны ангиллаар ойлгох үйл явц харьцангуй хожуу хөгжсөн гэсэн санаа юм.

Энэхүү ялгаа нь Монголын бөө мөргөлийн түүхийг баримтад тулгуурлан судлахад чухал ач холбогдолтой.

XX зуун ба бөө мөргөлийн уламжлал

XX зуунд Монголын улс төр, нийгмийн тогтолцоо эрс өөрчлөгдөхөд уламжлалт шашин, зан үйл ч ихээхэн нөлөөнд орсон.

Социалист тогтолцооны үед шашны байгууллага, зан үйлийн олон хэлбэр хязгаарлалтад өртсөн. Үүний улмаас зарим уламжлал ил тод бус хэлбэрээр үргэлжилж, зарим нь тасалдах, өөрчлөгдөх нөхцөл бүрджээ.

1990 оноос хойших нийгмийн өөрчлөлтийн үед шашин шүтэх эрх чөлөө өргөжиж, бөө мөргөл болон бусад уламжлалт шүтлэгийн талаарх сонирхол нэмэгдсэн. Үүний зэрэгцээ бөө нарын үйл ажиллагаа, олон нийтийн ойлголт, байгууллагын хэлбэр, “Монголын бөө мөргөл” гэсэн нийтлэг ойлголт ч өөрчлөгдөн хөгжсөн гэж судлаачид тэмдэглэдэг. (!)

Өнөөгийн бөө мөргөлийн уламжлал нь эртний өв, нутгийн ёс заншил, гэр бүлийн уламжлал, орчин үеийн нийгмийн хэрэгцээ, хувь хүмүүсийн итгэл үнэмшил зэрэг олон хүчин зүйлийн огтлолцолд оршиж байна.

Бөө мөргөл ба байгаль дэлхийгээ хайрлах ухаан

Монголын уламжлалт ертөнцийг үзэх үзэлд байгаль дэлхийг зөвхөн ашиглах нөөц гэж бус, хүний амьдралын салшгүй хэсэг хэмээн ойлгох хандлага чухал байр суурь эзэлдэг.

Уул ус, газар шороо, гал голомт, ан амьтныг хүндэтгэх заншил нь олон үе дамжин уламжлагдсан соёлын ойлголтуудтай холбоотой. Эдгээр ёс заншлыг өнөө үед тайлбарлахдаа байгаль хамгаалах бодит үйлдэлтэй холбож ойлгож болно.

Усны эх, булаг шандыг бохирдуулахгүй байх.

Уул ус, овоо тахилгын газрыг хог хаягдлаар бохирдуулахгүй байх.

Ан амьтныг хайрлан хамгаалж, хууль бус агнуураас татгалзах.

Гал түймэр гаргах эрсдэлээс сэргийлэх.

Байгалийн баялгийг зохистой ашиглаж, ирээдүй үедээ өвлүүлэн үлдээх.

Эдгээр нь бөө мөргөлийн бүх уламжлалд ижил дүрэм хэлбэрээр байдаг гэж хэлэх боломжгүй ч байгаль дэлхийгээ хүндэтгэх өв соёлыг өнөөгийн амьдралд хэрэгжүүлэх бодит жишээ юм.

Монголын бөө мөргөлийн өнөөгийн үнэ цэнэ

Өнөөдөр Монголын бөө мөргөлийг зөвхөн зан үйл, тахилга, үзлэгээр хязгаарлан ойлгох нь хангалтгүй. Түүний түүхийг судлах нь Монголын нүүдэлчин соёл, байгальтай харилцах уламжлал, өвөг дээдсээ хүндэтгэх ёс, тэнгэр шүтлэг, шашин соёлын өөрчлөлтийг ойлгоход тусалдаг.

Мөн бөө мөргөлийн тухай мэдлэгийг түгээхдээ түүхэн эх сурвалжаар батлагдсан мэдээлэл, эрдэм шинжилгээний тайлбар, аман уламжлал, тухайн хүний хувийн итгэл үнэмшлийг хооронд нь ялгаж үзэх нь чухал. Ингэснээр уламжлалыг хүндэтгэхийн зэрэгцээ түүхийн баримтыг хэтрүүлэн тайлбарлахаас сэргийлнэ.

Дүгнэлт

Монголын бөө мөргөлийн үндэс нь эртний нүүдэлчдийн шүтлэг, тэнгэрийг дээдлэх үзэл, байгаль дэлхийтэй харилцах уламжлал, өвөг дээдсээ хүндэтгэх ёстой холбоотой урт хугацааны түүхэн хөгжлийн үр дүн юм.

Гэвч түүний үүслийг яг нэг он, нэг үйл явдалтай холбож тогтоох боломжгүй. Эртний зан үйл, дундад зууны Монголын тэнгэр шүтлэг, Их Монгол Улсын үеийн бөө нарын үүрэг, Буддын шашинтай харилцсан түүх, XX зууны өөрчлөлт, орчин үеийн сэргэлт зэргийг хамтад нь авч үзэж байж Монголын бөө мөргөлийн түүхийг илүү бодитой ойлгоно.

Өвөг дээдсийн уламжлалаа танин мэдэх, байгаль дэлхийгээ хүндэтгэх, түүх соёлоо баримтад тулгуурлан судлах нь Монголын өв соёлыг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх чухал алхам юм.